Dómkórinn flytur útsetningu Þýskrar sálumessu eftir Johannes Brahms fyrir tvo píanóleikara og tvo einsöngvara: Kristin Sigmundsson og Huldu Björk Garðarsdóttur
Þann 15. október 2005 hefjast Tónlistardagar Dómkirkjunnar með tónleikum Dómkórsins í Langholtskirkju. Þar flytur kórinn Ein Deutsches Requiem, Þýska sálumessu eftir Johannes Brahms. Með kórnum koma fram einsöngvararnir Hulda Björk Garðarsdóttir sópran og Kristinn Sigmundsson bassi og píanóleikararnir Anna Guðný Guðmundsdóttir og Peter Maté. Stjórnandi á tónleikunum er Marteinn H. Friðriksson dómorganisti.
Þýsk sálumessa er eitt glæsilegasta verk Brahms og jafnframt það sem notið hefur hvað mestra vinsælda. Það hefur verið flutt nokkrum sinnum hér á landi af söngsveitinni Fílharmóníu og Langholtskórnum ásamt hljómsveit. Að þessu sinni verður það í fyrsta sinn flutt í útsetningu sem tónskáldið gerði sjálft þar sem tveir píanóleikarar koma í stað hljómsveitar. Af þeirri útsetningu er nokkur saga sem sögð verður hér á eftir.
Löng meðganga
Johannes Brahms vann lengi að samningu Þýsku sálumessunnar. Fyrstu drögin að verkinu voru samin árið 1854 og áttu að verða hluti af sinfóníu. Þegar góðvinur Brahms, Robert Schumann, reyndi að fyrirfara sér það sama ár og lést svo tveimur árum síðar eftir vist á geðsjúkrahúsi ákvað Brahms að semja sálumessu. Hann vann að verkinu árin 1857-9 en lagði það síðan til hliðar.
Um miðjan næsta áratug urðu tveir atburðir sem höfðu þau áhrif að sálumessan komst aftur á dagskrá. Árið 1865 lést móðir Brahms og ári síðar hófst stríð Prússa og Austurríkismanna sem hann tók mjög nærri sér. Fyrstu þrír hlutar sálumessunnar voru frumfluttir í Vínarborg við takmarkaðan fögnuð árið 1867. Ári síðar voru kaflarnir orðnir sex og þá stjórnaði Brahms sjálfur flutningi þeirra í heimabæ sínum, Brimum í Norður-Þýskalandi. Það var svo í febrúar 1869 sem síðasti kaflinn (sem reyndar er 5. kafli af 7) var fullgerður og þá var verkið frumflutt í heild í Stuttgart.
Verkið náði strax gríðarlegum vinsældum og áður en árið var liðið hafði það verið flutt tuttugu sinnum í Þýskalandi. Í Englandi var verkið frumflutt árið 1871 og þá í útsetningunni sem Dómkórinn flytur. Í stað hljómsveitar voru komnir tveir píanóleikarar. Sú útgáfa var ekki oft á dagskrá og má raunar segja að hún hafi gleymst um alllangt skeið. Ástæðan var sú að útgáfurétturinn á nótunum var seldur til Ameríku en eigendur hans þar sinntu því ekki að gefa þær út. Það var svo ekki fyrr en eftir 1990 sem píanóútgáfan var enduruppgötvuð en síðan hefur hún verið flutt allnokkrum sinnum.
Brahms lýsti því sjálfur í bréfi til útgefanda síns að hann hefði ákveðið að útsetja verkið fyrir píanó í stað hljómsveitar svo það yrði auðveldara í flutningi og því líklegra til langlífis. Með þessum orðum vildi hann gleðja útgefandann sem hafði áhyggjur af því orði sem lá á píanóverkum Brahms að þau væru svo erfið í flutningi. Það er svo ein af þessum undarlegu tilviljunum að þessi léttari útgáfa varð gleymskunni að bráð vestur í Bandaríkjunum. En sem betur fer er búið að endurvekja hana, hún á það sannarlega skilið.
Óvenjuleg sálumessa
Það kom mörgum á óvart að Johannes Brahms skyldi taka upp á því að semja sálumessu. Hann var ekki ýkja trúrækinn og gerði lítið af því um dagana að semja kirkjuleg verk. Þýska sálumessan er heldur engin venjuleg sálumessa. Þær fylgja flestar ákveðnu formi sem hefur viðgengist allt frá miðöldum og byggjast á því að söfnuðurinn biður guð almáttugan að losa hinn látna undan pínslum helvítis en taka hann til sín og veita honum miskunn og frið.
Brahms lætur hinn hefðbundna texta lönd og leið en safnar saman textum héðan og þaðan úr heilagri ritningu. Kirkjunnar menn söknuðu ýmissa fastra liða í messunni enda er þar hvergi minnst á sjálfan frelsarann, svo dæmi sé tekið. Það er ekkert smámál því samkvæmt kristinni kenningu var það Jesús Kristur sem vann sigur á dauðanum og hvað er sálumessa án þess að á það sé minnst? Það var því með hálfum huga sem tónlistarstjóri dómkirkjunnar í Brimum, Karl Reinthaler, leyfði Brahms að flytja verkið þar á föstudaginn langa árið 1868.
Segja má að Brahms hafi snúið upp á hlutverk sálumessunnar. Í stað þess að tilgangur hennar sé að biðja hinum látna miskunnar snýr tónskáldið sér að lifendum, mannkyninu sjálfu sem hann vill leiða á betri vegu. Í stað þess að halda að mönnum ótta við reiði guðs á dómsdegi leggur hann áherslu á kærleika og ódauðleika. „Sælir eru syrgjendur því þeir munu huggaðir verða,“ eru upphafsorð verksins og því lýkur á svipuðum nótum úr Opinberun Jóhannesar: „Sælir eru dánir, þeir sem í drottni deyja upp frá þessu. Já, segir andinn, þeir skulu fá hvíld frá erfiði sínu, því verk þeirra fylgja þeim“. Hann er að hugga eftirlifendur og vekja með þeim vonir um eilíft líf.
Það fagra er satt
Hvað sem líður vangaveltum guðfræðinga um messutexta Brahms náði Þýsk sálumessa miklum vinsældum og er enn á verkefnaskrá kóra og hljómsveita um allan heim. Að sjálfsögðu á tónlistin stærstan þátt í vinsældunum. Fegurð hennar verður ekki lýst með orðum en það sem er fagurt er satt.
Það er Dómkórnum mikill heiður að fá til liðs við sig frábæra tónlistarmenn þar sem eru söngvararnir Hulda Björk Garðarsdóttir og Kristinn Sigmundsson og píanóleikararnir Anna Guðný Guðmundsdóttir og Peter Maté. Kórinn hefur fengið liðsauka við flutninginn og er því óvenju fjölmennur á þessum tónleikum. Að baki eru strangar æfingar en allir erfiðleikar gleymast þegar verkið fer að renna og kórstjórinn getur einbeitt sér að því að slípa fegurstu perlurnar.