Árið 2017 var Jóhannesarpassía Bachs tekin til kostanna í Langholtskirkju, sungin tvisvar og batnaði á milli tónleikanna, að margra sögn.
Kæri tónleikagestur.
Nú situr þú í salnum eftir að hafa að öllum líkindum hlustað á útvarpið eða einhverja tónlist í bílnum á leiðinni hingað, eða þá fyrr í dag. Ímyndaðu þér að þú hefðir ekki heyrt neina tónlist í fjörutíu daga, ekki neitt. Þannig var því fólki farið sem hlýddi á fyrstu uppfærslur Jóhannesarpassíu Johanns Sebastians Bachfyrir tæplega þremur öldum. Á föstudaginn langa árið 1724 fékk þetta verk að hljóma í fyrsta sinn í Kirkju Heilags Nikulásar í Leipzig í Þýskalandi þar sem höfundurinn var nýtekinn við sem kantor og organisti.
Á þeim dögum var langafastan tekin alvarlega, það mátti ekkert trufla einbeitingu hugsunarinnar um pínu og dauða frelsarans og ekki síst um óumræðilega sök mannkynsins á allri þeirri sorgarsögu. Þess vegna var öskudagurinn síðasti dagurinn fyrir páska sem leyfilegt var að hafa hljóðfæri um hönd. Eflaust máttu prestar kyrja bænir og söfnuður syngja sálma, en allur hljóðfæraleikur sem og veraldleg tónlistariðkan var harðbönnuð. Að öðru leyti ríkti þögn, utan hvað Bach sjálfur mun hafa leyft sér að spila eina litla kantötu í kirkjunni á pálmasunnudag. En það hefur varla verið nema rétt til að æsa upp þorstann eftir passíunni sem hljómaði í allri sinni dýrð fimm dögum síðar.
Kannski finnst sumum Jóhannesarpassían vera í lengra lagi, rúmlega tveir tímar í flutningi, en á 18. öld þótti sjálfsagt að fella hana inn í messu svo kirkjugestir máttu sitja sem fastast á hörðum bekkjum í hátt á fjórðu klukkustund. Kannski hefur sú hugsun hvarflað að einhverjum gestanna að þetta væri nú ekki mikið í samanburði við það sem frelsarinn mátti líða.
Dýrðin eða sektarkenndin?
Frásögn Jóhannesar guðspjallamanns af passíu eða píslarsögu Krists myndar að sjálfsögðu rammann og uppistöðuna í þeim texta sem Bach notaði við tónsmíðina. Raunar veit enginn hver setti textann saman því enginn „líbrettisti“ er skráður fyrir verkinu. Kannski safnaði Bach þessu saman sjálfur með aðstoð guðfræðinga á staðnum. Það er hins vegar vitað að passían tók ýmsum breytingum á þeim aldarfjórðungi sem Bach átti eftir ólifaðan.
Bandarískur prófessor í tónlistarsögu, Markus Rathey, hefur fjallað um þær breytingar sem urðu á verkinu milli frumflutningsins og endurflutnings ári síðar, á föstudaginn langa 1725, en þær segja allnokkra sögu um trúarlegar áherslur verksins. Rathey segir að texti verksins skiptist í grófum dráttum í þrennt. Í fyrsta lagi er það sjálft guðspjall Jóhannesar sem rekur gang sögunnar (með einu innskoti úr Mattheusarguðspjalli svona til að auka dramatísk tilþrif). Í öðru lagi eru það aríurnar sem eru eins og hugleiðingar einhvers utanaðkomandi á óræðum tíma. Loks túlka sálmarnir, sem skotið er inn í og kórinn syngur, viðbrögð safnaðarins við sögunni.
Helsta breytingin sem Bach gerir á milli fyrsta og annars flutnings á verkinu er að skipta um upphafssálm. Frumflutningurinn hófst með dýrðarsöng og ákalli til guðs: „Drottinn, þú sem ríkir yfir oss, hversu dýrðlegt er nafn þitt um alla jörðina“. Ári síðar er kominn annar sálmur þar sem brýnt er fyrir mannkyni að iðrast þær syndir sem urðu til þess að Kristur fórnaði lífi sínu og mátti þola allar píslirnar: „Ó, maður, gráttu syndir þínar stórar“. Þetta breytir verulega því samhengi sem menn hafa upplifað verkið í og kann að vera tilkomið vegna áhrifa frá Mattheusarguðspjalli en þar er lögð mun eindregnari áhersla á syndir mannfólksins en Jóhannes gerir. Bach hefur eflaust verið byrjaður að hnusa af Mattheusi því passía kennd við hann var frumflutt árið 1727. Svo má vera að honum hafi verið bent á að samkvæmt lúterskum rétttrúnaði væri full ástæða til að skerpa á sektarkennd safnaðarins yfir því að hafa valdið frelsaranum þessum kárínum.
Tvær passíur og þrjár týndar
Hvað sem því líður þá breytir Bach þessu aftur til fyrra horfs í síðari útgáfum, flytur upphafskórinn yfir í Mattheusarpassíuna þar sem hann á kannski betur heima og lætur dýrð herrans aftur koma áheyrendum í rétta stemmningu. Ófullgerð lokaútgáfa hans frá 1749 er mun nær þeirri upphaflegu en þessi útgáfa frá 1725 og í flutningi Dómkórsins er þeirri gerð fylgt.
Jóhannesarpassían er annað tveggja tónverka Bachs sem byggja á píslarsögu Krists og varðveist hafa, hin er Mattheusarpassían. Í yfirliti sem sonur Bachs, Carl Philipp Emanuel, tók saman yfir tónverk föður síns að honum látnum eru hins vegar taldar upp fimm passíur. Samkvæmt þeirri skrá samdi Bach tónverk eftir frásögn allra guðspjallamannanna af píslarsögunni, það er einnig Lúkasar og Markúsar, auk þess sem nefnd er ein passía til viðbótar sem virðist hafa verið samin fyrr, meðan Bach bjó í Weimar á árunum 1708-1717. Sú passía er þó með öllu glötuð sem og Lúkasarpassían en til eru slitur úr Markúsarpassíunni og vantar til að mynda alla frásagnarkaflana (resitatívin) og kórkaflana.
Í Jóhannesarpassíunni er sagt frá því þegar Jesús gengur í grasgarðinn ásamt lærisveinum sínum og hittir þar fyrir Júdas með sína vopnuðu liðsmenn. Síðan er sagan rakin allt þar til búið er að krossfesta og leggja líkama Krists í gröfina – þar sem hann tafði raunar ekki lengi.
Saga til næsta bæjar – og rúmlega það
Jóhannesarpassían hefur notið vinsælda hjá helstu kórum Íslendinga á síðustu áratugum og verið flutt talsvert oft. Þetta er í fyrsta sinn sem Dómkórinn leggur til atlögu við þetta stórvirki og löngu kominn tími til. Kári Þormardómorganisti hefur þó reynslu af verkinu en hann stjórnaði flutningi Kórs Áskirkju á Jóhannesarpassíunni árið 2007 í Fossvogskirkju. Með kórnum syngur einvalalið söngvara, Hallveig Rúnarsdóttirsópran, Hildigunnur Einarsdóttir alt, Þorbjörn Rúnarssontenór syngur hlutverk guðspjallamannsins, Fjölnir Ólafssonbaritón túlkar Pílatus og síðast en ekki síst ljær Kristinn Sigmundssonbassi frelsaranum rödd. Einnig tekur kammersveit undir forystu Unu Sveinbjarnardótturþátt í flutningnum.
Þá er bara eftir að óska þess að tónleikarnir verði ykkur til gleði, ágætu tónleikagestir, veki með ykkur hugleiðingar um þá atburði sem urðu fyrir tæpum tvö þúsund árum og þóttu nógu sögulegir til þess að vera rifjaðir upp á ári hverju þaðan í frá.
Þröstur Haraldsson
Þetta átti nú að vera svanasöngur minn með kórnum. Ég var á leiðinni til Berlínar og vissi ekki hve lengi ég yrði. Þegar heim kom eftir rúmt ár var kórinn byrjaður að æfa Jólaóratoríuna. Ég stóðst ekki mátið og er enn að syngja með þessum yndislega kór.