Marteinn Friðriksson dómorganisti ólst upp í stríðshrjáðri Mið-Evrópu en er nú orðinn allra manna íslenskastur
Viðtal úr Sunnudagsblaði Þjóðviljans 16. desember 1984
Fyrir réttum tuttugu árum var ungur maður á leið í flugvél frá Austur-Þýskalandi til Íslands. Þegar flugvélin var yfir Vestmannaeyjum leit maðurinn út um gluggann, sá Heimaey og hugsaði með sér: – Þetta er ekki stór staður, hvernig á tónlistarmaður að geta þrifist þarna? Það gerði hann samt á sjötta ár. Þetta var verðandi organisti Landakirkju, Martin Hunger, sem nú heitir Marteinn Friðriksson og er dómorganisti í Reykjavík.
„Ég kom hingað árið 1964, í desember, frá námsborg minni Leipzig, þá nýútskrifaður organisti. Ástæðan fyrir komu minni voru gömul tengsl Páls Ísólfssonar við skólann minn. Kennari Páls, Grisch, starfaði við skólann og hafði verið í heimsókn hjá Páli og var þá spurður hvort hann gæti ekki útvegað organista, það vantaði einn slíkan til Vestmannaeyja. Það varð úr að ég færi, ég var ráðinn til tveggja ára í fyrstu. Þetta var spennandi fyrir ungan mann, en þegar ég sá Heimaey út um gluggann á flugvélinni brá mér. Hvernig gat tónlistarmaður þrifist á svona litlum stað? Ótti minn reyndist ástæðulaus, Vestmannaeyingar reyndust mér vel. Ég var hjá þeim í hálft sjötta ár, lék á orgelið í kirkjunni, stjórnaði Samkór Vestmannaeyja og kenndi við tónlistarskólann.“
Af kirkjufólki kominn
– Hvað réð því að þú komst til Íslands?
„Ég veit það ekki. Ævintýralöngum kannski. Það gæti verið eitthvað af ævintýrablóði í ættinni, langafi minn var td. trúboði á Grænlandi í 17 ár.“
– Ertu af kirkjufólki kominn?
„Já, afi minn var prestur í Þýskalandi, svona gamall og yndislegur sveitaprestur. Faðir minn var ekki prestur en hann og móðir mín voru kirkjurækið fólk.“
– Er tónlist í ættinni?
„Nei, ég hlaut þetta ekki í arf eins og Bach sem var kominn af organistum langt aftur í ættir. Móðir mín söng að vísu í kirkjukór, en það sem réð mestu um að ég fór í tónlistarnám var að það var ýtt mikið undir það á þessum árum og mjög algengt að börn væru látin læra tónlist. Organistar náðu sér gjarnan í aukastörf við einkakennslu og ég var sendur til organista að læra á píanó. Aðalkennari minn og fyrirmynd var organisti við dómkirkjuna í heimabæ mínum, Meissen. Mér fannst þetta starf vera skemmtilegt svo ég hélt áfram í náminu.“
– Uppeldisár þín eru stríðið og eftirstríðsárin, voru þau ekki erfið?
„Stríðsárin fóru alveg framhjá mér, ég var svo lítill, en auðvitað var mér sagt mikið frá þeim eftirá. Meissen slapp óskemmd en hún er rétt hjá Dresden sem sprengd var í rústir. Á eftirstríðsárunum var næg atvinna en matur af skornum skammti og margar fjölskyldur í sárum. Ég missti föður minn í stríðinu en það stóð svipað á í flestum fjölskyldum. Ég slapp við að upplifa sorgina, hún var falin fyrir okkur börnunum. Eins var matarskorturinn ekki látinn bitna á börnunum, þeir fullorðnu neituðu sér frekar um mat. Annars á ég erfitt með að gera mér grein fyrir þvi hvort við liðum mikinn skort, ég hef engan samanburð við það hvernig ástandið var annars staðar á þessum tíma.“
Trúin og ríkisvaldið
– Þú kemur úr trúuðum foreldrahúsum og elst upp í ríki sem kennir sig við sósíalisma. Lentuð þið ekki í neinum árekstrum við yfirvöld?
„Jú, það kom fyrir. Það má margt gott segja um Austur-Þýskaland. Þar er gott skólakerfi og tryggingakerfi og næg atvinna. Allt er þetta til fyrirmyndar. En öðruhvoru braust út hjá yfirvöldum hræðsla við kirkjuna og það bitnaði ma. á skólagöngu minni. Það stóð ekki til að börn kirkjufólks kæmust áfram í skólakerfinu og ég átti ekki að fá að ganga í menntaskóla. Svo þegar ég var kominn á háskólaaldur var búið að setja á kvóta eftir stéttum. Það þýddi td. ekki fyrir mig að sækja um háskóla nema ég hefði fyrst gerst verkamaður. Aðrar reglur giltu hins vegar um tónlistarháskóla, þar var það undirbúningurinn sem farið var eftir við inntöku.
Ár mín í tónlistarháskólanum voru yndislegur tími. Síðustu 5 árin var ég á styrk frá ríkinu sem létti mikið á móður minni. Áður hafði ég verið í kirkjuskóla og móðir mín orðið að greiða fyrir uppihald mitt á heimavist. Þegar ég lít til baka get ég ekki sagt annað en að það hafi verið gott að vera unglingur í Austur-Þýskalandi, að því frátöldu að þessi ótti yfirvalda við kirkjuna birtist í því að unglingar frá trúuðum heimilum fengu minni fyrirgreiðslu en aðrir. Mér hefur alltaf fundist þessi ótti ástæðulaus, en svona er þetta því miður í sósíalísku ríkjunum, þar eru trúmálin feimnismál.
Ég hef líka orðið var við þetta hjá Þjóðviljanum,“ segir Marteinn og lítur út undan sér á blaðamann. „Hér áður fyrr var oft erfitt að fá inni fyrir fréttir af kirkjustarfinu í Þjóðviljanum. Ég hef tekið eftir því að fólk sem tengist Þjóðviljanum og Alþýðubandalaginu afneitar ekki guði, en það er ósátt við kirkjuna sem stofnun. Þess vegna verða trúmálin feimnismál fyrir því.“
Kirkjutónlistin er svo falleg
– Var ekkert erfitt fyrir þig að fá leyfi til að flytjast til Íslands?
„Fyrst hélt ég að það væri bókstaflega ekki hægt að flytja úr austantjaldslandi yfir í Natóland eins og Ísland. En það var mikið unnið að málinu hér á landi og eftir nokkurt þref gekk það.“
– Ætlaðir þú þér strax að setjast hér að?
„Nei, ég var ráðinn til tveggja ára og ætlaði þá heim aftur. Ég átti mér draum um að verða organisti við stóra kirkju í Þýskalandi og var reyndar byrjaður að láta hann rætast. Ég vann sem kirkjuorganisti í hálft ár meðan ég beið eftir að komast til Íslands.
Sennilega hefði ég ekki ílenst hér nema vegna þess að ég fékk starf í Reykjavík. Það var fyrir algera tilviljun. Það var auglýst eftir organista við Háteigskirkju. Ég sótti um og fékk starfið. Þegar ég kom til Reykjavíkur fannst mér ég geta gert það sem mig hafði dreymt um.“
– Var það fyrst og fremst trúin sem fékk þig til að einbeita þér að kirkjutónlist?
„Nei. Auðvitað á það sinn þátt að ég er trúaður. En aðalástæðan er sú að mér finnst kirkjutónlist svo falleg og starf kirkjutónlistarmanns getur verið frjálst og tilbreytingaríkt. Ég held að það sé ansi þreytandi að spila á böllum eða þegar maður leikur sömu óperuna í 30 skipti. Sem kirkjutónlistarmaður getur maður mótað sitt starf og valið að leggja áherslu á kórstarfið, orgelleikinn, samvinnu kórs og hljómsveitar eða tekið upp samstarf við tónskáld. Þessu ræður maður sjálfur.“
Nauðsynleg tengsl
– Þú kemur frá Mið-Evrópu þar sem ríkir sterk hefð fyrir kirkjutónlist. Finnst þér Ísland ekki vera einangrað að því leyti?
„Nei, þegar ég kom hafði verið unnið mikið brautryðjendastarf hér á sviði tónlistar. Þar voru að verki menn á borð við Pál Ísólfsson og flóttamenn frá nasismanum, Róbert Abraham Ottósson, Victor Urbancic og Hans Edelstein. Á sviði kórsöngs verður að nefna Ingólf Guðbrandsson og Pólýfónkórinn hans. Tónlistarfélag Reykjavíkur hafði einnig haft mikil áhrif. Íslenskt tónlistarlíf var því komið á hátt stig þegar ég kom inn í það. Ég kynntist líka fljótt góðum tónlistarmönnum.
Á síðustu árum hef ég lagt áherslu á tengslin við útlenda tónlistarmenn, enda er það orðið auðveldara en áður. Hér í Dómkirkjunni efnum við árlega til Tónlistardaga á haustin og bjóðum yfirleitt þangað erlendu tónlistarfólki. Það er auðvitað kostnaðarsamt en við teljum það nauðsynlegt til þess að við séum ekki alveg ein. Kórinn styður mig í þessari viðleitni og það er hann sem fjármagnar heimsóknirnar, við njótum engra styrkja, heldur renna þær greiðslur sem kórinn fær fyrir söng sinn til þess að kosta tónlistardagana.“
Töluvert samið af kirkjutónlist
Samtal okkar Marteins fer fram í litlu herbergi í turni Dómkirkjunnar, inn af safnaðarherberginu sem er í risinu ofan við kirkjuskipið. Húsbúnaður er fábrotinn og lítið um skraut á veggjum. Þó hanga á einum stað nokkrar teikningar sem Marteinn vekur athygli mína á.
„Þetta er nýja orgelið sem við fáum væntanlega á næsta ári,“ segir hann og ákafinn leynir sér ekki. „Tilkoma þess hefur í för með sér að við getum kinnroðalaust boðið hingað góðum organistum. Við erum hálffeimin við að bjóða þeim upp á gamla orgelið, því þótt okkur þyki vænt um það er það engan veginn sambærilegt við það sem gerist erlendis. Gunnar heitinn Thoroddsen vann að því síðustu árin sem hann lifði að tryggja okkur fé til orgelkaupanna og aðrir stjórnmálamenn hafa lagt því lið, td. Ragnar Arnalds fyrrum fjármálaráðherra.“
– Áttu mikið samstarf við íslenska tónlistarmenn?
„Já, við látum td. semja verk fyrir Tónlistardagana á hverju ári. Ég hef gert mikið af því að hvetja tónskáld til að semja kirkjutónlist og það hefur smitað út frá sér, kollegar mínir gera það saman.“
– Er mikið samið af kirkjutónlist hér á landi?
„Já, það er töluvert um það. Á því sviði liggur mest eftir þá Þorkel Sigurbjörnsson, Jón Ásgeirsson og Leif Þórarinsson, já og Gunnar Reynir Sveinsson hefur líka samið kirkjuleg verk. Menningarsamstarf Norðurlandanna hefur ýtt undir þessa þróun. Kórar hafa fengið kirkjuleg verk eftir íslenska höfunda og flutt þau hér og erlendis þar sem þau hafa vakið athygli. Við erum stolt af því að geta flutt ný, íslensk tónverk.
Þarna hefur orðið mikil breyting á síðustu árum. Það er ekki langt síðan nútímatónlist var viðurkennd hér á landi. Þess vegna er ánægjulegt að finna hve mikill áhugi er á nýjum verkum og að Íslendingar vilja sýna öðrum þjóðum hvað gert er á þeim vettvangi.“
Stöndumst samanburð
– Hvað veldur þessum aukna áhuga?
„Fyrst og fremst aukið tónlistaruppeldi. Það er til fyrirmyndar hve mikill áhugi er sýndur tónlistarnámi barna og unglinga. Nú eru risnir tónlistarskólar úti um allt land og vel búið að tónlistinni. Þetta hefur líka skilað þeim árangri að Ísland stenst fyllilega samanburð við stærri þjóðir. Við eigum góða einleikara, einsöngvara og kóra.“
– Er starf dómorganista íslensku þjóðarinnar fullt starf?
„Nei, ég er aðeins í hálfu starfi, kenni líka í Tónlistarskólanum í Reykjavík. Ég tel það miður að starf organista sé aðeins hlutastarf. Það er nauðsynlegt að hann hafi góðan tíma til að sinna kirkjutónlist. Á þessu sviði er Ísland styst á veg komið á Norðurlöndunum. Í Noregi eru dómorganistar td. ríkisstarfsmenn. Hér eru organistar starfsmenn safnaðanna. Þetta er ekki fyrir áhugaleysi kirkjunnar, það er ríkið sem ekki vill bæta við starfsmönnum. Kirkjan hefur ekki það fjármagn sem þarf til að ráða okkur í fullt starf.“
Tala íslensku við Þjóðverja
Eins og áður segir hefur Marteinn dvalið hér í tuttugu ár og er fyrir alllöngu orðinn íslenskur ríkisborgari. En er hann í raun og veru orðinn Íslendingur?
„Ég hef frá upphafi reynt að haga mér ekki sem útlendingur. Ég hef td. forðast að bera saman lífið hér og erlendis, það er ekki hægt og veldur því bara að manni fer að líða illa. En mér líður vel, ég er ánægður og það skiptir mestu. Ef maður er ánægður með starf sitt skiptir minna máli hvað maður fær borgað fyrir það.
Ég er orðinn svo mikill Íslendingur að ég tala við aðra fyrrverandi Þjóðverja á íslensku. Mér finnst rangt að útlendingar hópi sig saman og myndi með sér eigið samfélag. Maður á að aðlagast því samfélagi sem maður lifir í. Það mótar mann, enda er ég enginn Þjóðverji lengur, ég hugsa allt öðruvísi. Jú, mér finnst ég vera orðinn Íslendingur.“
– Hefurðu ekki heimsótt þínar gömlu heimaslóðir?
„Jú, ég hef gert það og það er orðið auðveldara eftir að stjórnmálasamband komst á milli ríkjanna.“
– Hvarflar aldrei að þér að flytja þangað aftur?
„Nei, og heldur ekki til annarra landa, alls ekki til Vestur-Þýskalands. Ég þyrfti þá að aðlaga mig upp á nýtt og á því hef ég engan áhuga. Ég kann vel við hugsunarhátt og lífsviðhorf Íslendinga. Annars staðar skiptir það mestu máli hvaða stétt maður tilheyrir eða af hvaða ætt maður er, en hér byggir maður sjálfan sig upp.“
Enginn prússneskur agi
– En fer smæð þjóðarinnar og kunningjasamfélagið ekki í taugarnar á þér?
„Auðvitað hef ég tekið eftir því að það gott að maður þekki mann, en mér finnst það mannúðlegra og eðlilegra heldur en að setja efst hvort maður er úr réttri stétt eða réttum flokki. Ég hef kynnst mjög góðu fólki hér á Íslandi og vinahópurinn hefur stækkað ár frá ári. Ég hef alltaf fundið að fólk vill hjálpa mér en ekki að það komi fram við mig sem útlending.“
– Þú ert fjölskyldumaður, finnst þér íslenskt fjölskyldulíf vera frábrugðið því sem þú þekkir?
„Nei, það er ekki svo frábrugðið þýsku fjölskyldulífi. Ég á konu og þrjú börn og el mín börn upp eins og Íslendinga, tala eingöngu við þau íslensku.“
– Þýskt uppeldi er orðlagt fyrir strangan aga.
„Ég ólst ekki upp við mikinn aga. Faðir minn var félagsráðgjafi og móðir mín fóstra. Þau fóru seint að eignast börn og ég er yngstur svo ég hef sennilega verið fordekraður. Ætli ég endurtaki það svo ekki á mínum börnum.“
–ÞH