Dómkórinn hefur flutt Jólaóratoríu Jóhanns Sebastíans Bach í tvígang, fyrst í byrjun aðventu árið 2008 og aftur réttum tíu árum síðar, að vísu ekki sömu kaflana.
Dómkórinn flytur Jólaóratoríuna, gleðiboðskap Jóhanns Sebastíans Bachs sem hefur yljað mönnum hátt á þriðju öld
Það hefur verið nóg að gera á heimili Jóhanns Sebastíans Bachs á aðventunni 1734. Sá gamli (hann varð fimmtugur árið eftir) búinn að ljúka við Jólaóratoríuna og ætlunin að frumflytja hana yfir jól og áramót. Kantöturnar sex skyldi flytja á jóladag, annan dag jóla, þriðja í jólum, nýársdag, fyrsta sunnudag í nýári og þá síðustu á þrettándann. Og það var ekki nóg að flytja verkið eingöngu í kirkjunni sem kennd er við jólasveininn, kirkju heilags Nikulásar, heldur voru flestar kantöturnar fluttar tvívegis sama daginn því ekki gat hin höfuðkirkja Lepzigborgar, Tómasarkirkjan, verið útundan.
Þetta hefur kostað allnokkur handtök og gott skipulag. En því var þetta afkastamikla tónskáld og fjölmenn fjölskylda hans ekki allsendis óvön. Sænska skáldið Göran Tunström gaf fyrir aldarfjórðungi út bókina Jólaóratorían sem kom út hér á landi árið 1984 í þýðingu Þórarins Eldjárns. Þar segir frá kórstjóra sem kemur til smábæjar til að stjórna flutningi verksins og hann byrjar á því að lýsa vinnubrögðum Bach-fjölskyldunnar með þessum hætti:
– Ég skal segja ykkur að slík verk voru samin fyrir hvern sunnudag. Á mánudegi og þriðjudegi voru raddirnar skrifaðar út. Öll Bachfjölskyldan vann að því saman, það er útilokað að greina rithönd Jóhanns Sebastíans frá rithönd konu hans, blessuð veri minning hennar, á miðvikudegi og fimmtudegi voru kopíur skrifaðar, á föstudegi og laugardegi voru æfingar, svo var ballið búið og hægt að drekka kaffið sitt í ró og næði. Það eru til fimm eða sex heilir árgangar …
Þetta skýrir nokkuð hvernig Bach náði að skrifa yfir 300 kantötur á ferli sínum. Það var ekki ónýtt að eiga mörg og efnileg börn, en á þeim var enginn skortur. Bach setti 20 börn í heiminn með tveimur konum, en af þeim komst helmingurinn til fullorðinsára og nokkur þeirra urðu liðtæk tónskáld enda hefð fyrir því langt aftur í Bach-ættina.
Tónlist úr ýmsum áttum
Þótt Jólaóratorían sé vissulega mikið stórvirki og ein glæsilegasta tónsmíð barokktímans, ef ekki samanlagðrar tónlistarsögunnar, verður á það að líta að Bach vann ýmislegt sér til hægri verka við samsetningu þess. Óratorían er að verulegu leyti samsett úr fyrri verkum sem voru flest hver afskaplega veraldleg. Þar eru nefndar til tvær kantötur sem samdar voru árið 1733 í tilefni af afmælum kóngafólks í Saxlandi og sú þriðja var samin í október 1734 þegar Ágúst III Póllandskonungur var settur inn í embætti kjörfursta af Saxlandi. Einnig er talið að Bach hafi seilst til annarra verka sem nú eru glötuð.
Kórlögin eru útsetningar Bachs á sálmalögum sem sungin voru í þýskum kirkjum og eiga sum hver rætur að rekja til daga Marteins Lúters sem innleiddi kórsöng sem söfnuðurinn gat tekið undir með. Eftir að Jólaóratorían varð heyrinkunn hafa mörg þessara laga ratað í sálmabækur víða um heim og í mörgum kirkjudeildum, jafnt mómælenda sem kaþólikka, og nokkur hafa verið sungin hér á landi um langa hríð. Meðal sálma sem við þekkjum eru: Af himnum ofan boðskap berog Ó, höfuð dreyra drifið. Textarnir við þessi kórlög eru einnig frá ýmsum tímum, einhverjir þeirra eftir kirkjuföðurinn og Bach sjálfan.
Jólaguðspjallið
Eins og vera ber er efni Jólaóratoríunnar byggt á jólaguðspjallinu, allt frá vitrun hjarðmannanna til heimsóknar vitringanna þriggja. Það er hins vegar ekki vitað með vissu hver lagaði efnið að tónlistinni. Um það segir áðurnefndur kórstjóri Tunströms:
– Minnist þess líka að hann átti þess aldrei kost að vinna með neinu höfuðskáldi. Langflesta af þessum textum samdi yfirpóstmeistarinn í Leipzig, Heinrici, sem kallaður var Picander. Með þessu er ég ekki að hallmæla póstmeisturum yfirleitt … Síðan eru þeir kaflar sem byggðir eru beint á biblíutextum og Bach hefur sjálfur sett saman …
En hvað sem því líður þá mynda fyrstu þrjár kantöturnar efnislega heild þar sem segir frá atburðum hinnar fyrstu jólanætur eins og sagt er frá þeim í Lúkasarguðspjalli. Tónlistin er í stórum dráttum þríþætt: kórlög og aríur einsöngvara (stundum dúettar) skiptast á og á milli þeirra heyrast resitatíf guðspjallamannsins sem tenórinn flytur en í þeim er söguefnið tengt saman. Hljómsveitin á vissulega sína einleiksspretti og er sá glæsilegasti í upphafi annarrar kantötu, svonefnd Pastoral-sinfónía sem að margra mati er ein fegursta hljómsveitarsmíð Bachs.
Gleðjist, fagnið!
Eftir frumflutninginn í Leipzig um jólin 1734 öðlaðist Jólaóratorían miklar vinsældir og er eflaust í hópi þeirra verka hinna klassísku tónbókmennta sem hvað oftast eru flutt. Í þessari samantekt er meðal annars stuðst við tónleikaskrá sem gefin var út í desember 1972. Þá var Pólýfónkórinn að flytja verkið í fjórða sinn undir stjórn Ingólfs Guðbrandssonar, en kórinn flutti það fyrst árið 1964. Síðan hefur það verið flutt oftar, þar á meðal af Kór Langholtskirkju undir stjórn Jóns Stefánssonar.
Eins og áður segir er verkið ekki samið til þess að vera flutt í heilu lagi enda í lengra lagi fyrir slíkan flutning, vel á þriðju klukkustund að lengd. Eflaust er það sums staðar flutt með sama hætti og í Leipzig á dögum Bachs en algengara er þó að verkinu sé skipt í tvennt, þrjár kantötur fluttar í senn. Og þá nýtur fyrri hlutinn meiri vinsælda en sá síðari.
Þannig er það hjá Dómkórnum, við flytjum þrjár fyrstu kantöturnar í Langholtskirkju laugardaginn 6. desember – Nikulásarmessu – kl. 17. Við fáum til liðs við okkur einvalalið einsöngvara og hljóðfæraleikara. Einsöngvarar eru Hulda Björk Garðarsdóttirsópran, Sesselja Kristjánsdóttiralt, Eyjólfur Eyjólfssontenór og Bergþór Pálssonbassi. Auk þess er 25 manna hljómsveit, allt saman undir stjórn Marteins H. Friðrikssonardómorganista.
Jólin og aðventan eru tími til að gleðjast, eða eins og segir í upphafssöng Jólaóratoríunnar: Gleðjist, fagnið, vaknið, lofið daginn!
Til þess er leikurinn gerður. Góða skemmtun og gleðilega aðventu og jól!
Endurflutningur 2018
Réttum áratug síðar, í lok nóvember 2018, flutti kórinn Jólaóratoríuna á nýjan leik en með talsvert breyttri áhöfn. Kári Þormarvar tekinn við sem kórstjóri og dómorganisti og einsöngvararnir voru Hallveig Rúnarsdóttirsópran, Hanna Dóra Sturludóttirmezzósópran, Benedikt Kristjánssontenór og Jóhann Kristinssonbassi. Í stað þess að syngja fyrstu þrjá kaflanna voru sungnir kaflar nr. I, III, IV og VI.