Norski rithöfundurinn Jon Michelet skrifar harðsoðna reyfara og unglingabækur, rífst við Kjartan Fløgstad og er í framboði fyrir flokk maóista
Viðtal úr Þjóðviljanum föstudaginn 18. september 1987
Jon Michelet – eftirnafnið hljómar ekki sérlega norskt. „Nei, það er franskt. Forfeður mínir voru franskir málaliðar sem komu til Noregs á 17. öld þeirra erinda að berja á sænskum,“ segir Jon þar sem við sitjum yfir kaffibollum í Norræna húsinu. Hann er gestur á bókmenntahátíð og af mörgum talinn einn besti höfundur spennusagna sem nú lifir á Norðurlöndum.
Hann hefur fleiri járn í eldinum. Þessa dagana er verið að lesa í útvarp framhaldssögu eftir Michelet. Sprengingin okkarnefnist hún og það er Kristján Jóhann Jónsson sem þýðir og les. Það sem er athyglisvert við þessa bók, ásamt öðru, er að hún er skrifuð fyrir unglinga. Jon Michelet er hins vegar þekktari fyrir harðsoðna reyfara og frásagnir úr heimi karlmanna: pólitíska þrillera og heimsmeistarakeppni í knattspyrnu. Um skeið lá hann undir þungum ásökunum frá norsku kvennahreyfingunni fyrir karlrembu og fleira vont.
Af 18 bókum Michelet hefur ein komið út í íslenskri þýðingu: Járnkrossinnsem kom út í Noregi 1976 en hér á landi tveimur árum síðar. Rithöfundarferill hans hófst árið 1975 með bókinni Den drukner ei som henges skal. Þar gafst lesendum fyrsta tækifærið til að kynnast Wilhelm Thygesen sem síðan hefur verið aðalpersónan í mörgum bókum. Við urðum ásáttir um það í Norræna húsinu á mánudaginn að Thygesen þessi væri einskonar blanda af Philip Marlowe og Martin Beck, tveimur ólíkum fulltrúum þeirrar bókmenntagreinar sem Michelet hefur orðið þekktastur fyrir.
Sjómaður fer í land
Bækur Michelet bera þess glöggt vitni að höfundurinn hefur farið víða um heiminn. Brasilía, Panama, New York, Sambía, Svalbarði – og oft fjalla bækurnar um sjómenn eða atvinnurekendur þeirra, útgerðarmenn. Kannski engin furða því Michelet, sem fæddur er lýðveldisárið, er með skipstjórnarmenntun og var lengi til sjós áður en hann gerði ritvélina að atvinnutæki sínu. Hvernig bar þessi umskipti að?
„Mér fór að leiðast sjómennskan enda voru skemmtilegustu skipin að hverfa. Það voru millilandaskipin sem fóru víða og stoppuðu lengi í hverri höfn. Mig langaði ekkert að vera stýrimaður á skipi sem sigldi fasta rútu milli Rotterdam og Persaflóa. Svo ég fór í land árið 1968 og sótti um inngöngu í norska blaðamannaskólann. Ég var reyndar ekki bjartsýnn á að fá inngöngu en þeir voru bersýnilega á því að breyta til og fá inn fólk með reynslu úr atvinnulífinu. Þeir sáu að ég hafði áhuga og hann hafði ég – ég náði besta árangri sem nokkur blaðamennskunemi hefur náð við skólann.
Svo fékk ég vinnu við blaðið Nordlyset í Tromsø þar sem sérsvið mitt varð Norður-Íshafið. Þar var ég á þriðja ár en þá voru tvö deilumál uppi í Noregi sem héldu mönnum föngnum: Víetnamstríðið og aðild Noregs að Efnahagsbandalagi Evrópu. Blaðið var hlynnt hvorutveggja en ég andvígur svo það endaði með því að ég var rekinn með nokkrum hávaða. Þá byrjaði ég að skrifa og gaf út mína fyrstu bók 1975.“
Í framboði fyrir maóista
Blaðamaður rifjar það upp að í fyrsta sinn sem hann sá nafn viðmælanda á prenti hafi það verið sem dálkahöfundurinn Jon M. í norska maóistablaðinu Klassekampen.
„Jú, mikið rétt. Þar hélt ég úti vikulegum dálki í 10 ár frá 1973-83.“
– Og ertu kannski ennþá maóisti?
„Já, og meira að segja í framboði til fylkisþings í kosningunum sem fram fara í dag,“ segir Jon og verður ákafur. „Ég er í fyrsta sæti, svo hugsanlega verð ég orðinn pólitíkus á morgun. Til þess þurfum við að vísu að tvöfalda atkvæðamagn okkar en það er alveg til í dæminu. Ég hef rekið harða kosningabaráttu og gert málefni innflytjenda að mínu aðalmáli. Þar hef ég reynt að fylkja öllum flokkum gegn Framfaraflokknum sem rekur hreina kynþáttapólitík. Hann vill reka innflytjendur heim en ég svaraði með því að setja fram kröfu um að einni milljón innflytjenda verði hleypt inn í landið á næstu árum. Við höfum alveg efni á því og okkur vantar vinnuafl. Með þessu móti hefur mér tekist að koma máli innflytjenda á dagskrá en við það hafa stóru flokkarnir, hægri og kratar, verið hræddir. Þeim finnst málið of hættulegt.
Ég lít svo á að með þessari stefnu sé ég trúr ákveðinni hefð sem norskir rithöfundar hafa fylgt. Það var t.a.m. Wergeland sem kom inn í fyrstu stjórnarskrá Noregs ákvæðum sem gerðu gyðingum kleift að setjast að í landinu. Bjørnstjerne Bjørnsson tók virkan þátt í baráttu tékka og slóvaka fyrir rétti þeirra til að stofna sjálfstætt ríki. Og Nordal Grieg … Norskir rithöfundar hafa ávallt barist fyrir rétti minnihlutahópa.“
Brasilískur skíðastökkvari
Í fyrstu bókum Michelet, t.d. Járnkrossinum og Orions belte(sem hefur verið kvikmynduð), gætir nokkuð beinskeytts áróðurs sem ekki verður vart við í síðari bókunum. Að vísu eru ýmis samfélagsvandamál aldrei langt undan en með óbeinni hætti. Ég spyr hvort þetta sé meðvituð breyting.
„Já, boðskapurinn er ekki jafn slagorðakenndur og áður. Í því felst þróun mín sem rithöfundar. Það sem er rauður þráður í verkum mínum er ákveðin afstaða til þriðja heimsins. Ég lít svo á að það sé mikilvægt fyrir Noreg, ríkustu þjóð veraldar, að sinna samskiptunum við þriðja heiminn betur en gert hefur verið. Í því skyni reyni ég að sýna íbúa hans í bókum mínum. Um næstu mánaðamót kemur út fyrsta bindið í nýjum bókaflokki sem ég held að verði viðamesta ritverk mitt á þessum áratug. Flokkurinn heitir Den flygende brasilianerog er skrifaður fyrir unglinga. Þar segir frá brasilískum sjómanni frá Ríó sem kemur til Osló og verður ástfanginn af stúlku frá ríka Noregi. Bækurnar fjalla um samband þeirra en ævintýrið er ennig nærri: sjóarinn brasilíski ætlar sér að verða fremsti skíðastökkvari heims. Meira má ég eiginlega ekki segja.“
Að skaffa unglingum lesefni
– Önnur unglingabók? Ertu alveg búinn að snúa þér að þeim aldurshópi?
„Ekki segi ég það nú, ég er t.d. búinn að vinna lengi að leikriti og hef farið til Súdan og víðar í efnisleit. En þetta var mér ákveðin nauðsyn. Ég varð að losa mig við þá töffaraímynd sem ég var orðinn fastur í. Hún var orðin of þröng fyrir mig. Þessi breyting leysti ýmsa krafta úr læðingi. Önnur ástæða til að skrifa unglingabækur er sú að æskan fær ekkert almennilegt að lesa. Sumir lesa aldrei bók. Ég setti mér það mark að skrifa bók sem gæti orðið fyrsta bókin í lífi 16 ára stúlku. Þetta gerði gífurlegar kröfur til mín, ég hef aldrei unnið eins mikið með texta og í þessum bókum.
Ég er búinn að koma mér upp kenningu sem er á þá leið að það sé enginn vandi að skrifa flóknar og innhverfar bækur. Þær fylgja ákveðnum formúlum sem auðvelt er að tileinka sér. En það er verulega erfitt að brjótast í gegnum hávaðann og ná inn að hjarta 16 ára stúlku. Slík bók verður að koma frá hjartanu en samtímis að vera úthverf.“
– Og hvernig hefur gengið?
„Mjög vel. Að vísu var Sprenginin okkarekki sérlega vinsæl í Noregi til að byrja með. En nú er búið að þýða hana á mörg tungumál og verið að gefa hana út aftur í Noregi. Ég hef fengið mikil og góð viðbrögð við henni frá unglingum. Ein ástæðan fyrir vinsældunum er held ég sú að í bókinni hefur sögumaðurinn öll völd. Það er allt á hreinu með það og ég rökstyð fyrir lesendum af hverju fullorðna fólkið hefur rétt til að segja börnum sögur. Það hefur af mikilli reynslu að miðla. Í bókinni er töluverður fróðleikur um Afríku og hann er öðruvísi en þær upplýsingar sem yfirleitt eru veittar um Afríku.“
Michelet og konurnar
Fyrir fimm árum sendi Michelet frá sér bókina Terra Roxaum norska konu í Brasilíu. Fyrir þá bók fékk hann verðlaun forlagsins Gyldendal en norska kvennahreyfingin var lítt hrifin af henni.
„Já, femínistarnir beittu sér mjög gegn bókinni og sögðu að ég bæri ekkert skynbragð á hugsunarhátt kvenna. Ég var líka sakaður um karlrembu – machismo. Ég varð öskureiður og svaraði fyrir mig, einkum vegna þessa með karlrembuna. Ég hef verið mikið í Suður-Ameríku og kynnst machismo betur en margir aðrir. Ég hef barist gegn machismo því þannig eru bara fífl. Ég held að viðhorf kvenna til mín hafi breyst talsvert og séu bara nokkuð góð núna. Þær hafa séð að ég hef barist fyrir þeirra málstað, t.d. með því að taka upp málefni innflytjendakvenna sem standa neðst í þjóðfélagsstiganum. Bókin mín frá Afríku er tileinkuð og skrifuð fyrir dóttur mína og þetta hefur haft sín áhrif á viðhorf kvenna til mín. Nei, ég held ekki að ég sé neinn óvinur kvenna.“
Draumalesandi frá Bærum
Michelet tilheyrir kynslóð norskra rithöfunda sem er bæði fjölmenn og ákaflega virki í umræðum um menningarpólitík. Þar hefur ekki síst verið rætt um tengsl hámenningar og lágmenningar ef svo má segja, eða öllu heldur fínmenningar og fjöldamenningar. Hver er afstaða Michelet til fjöldamenningar?
„Ég held að bókin verði að sýna varkárni andspænis fjöldamenningunni. Hún má ekki skríða fyrir henni og bókin verður að gera sér grein fyrir að hún er allt öðruvísi hlutur en sjónvarp og segulband: það er ekki hægt að slökkva á bókinni.
Ég hef hins vegar alltaf reynt að tengja saman starf mitt sem rithöfundur og pólitísk afskipti mín. Sumpart finnst mér ég vera svipaður rokksöngvara. Enda var einu sinni sagt um fund þar sem ég deildi við fulltrúa Hægriflokksins að hann hefði verið eins og grátsöngvari frá kreppuárunum meðan ég var eins og Bruce Springsteen. Það fannst mér góð samlíking. Ég hef notfært mér stöðu mína sem rithöfundur til að ná sem mestum tengslum við fólk. Ég vil skapa þá mynd af mér að ég sé maður sem kann að segja sögur og að fólki sé óhætt að ræða við mig. Ég hef það á tilfinningunni að mér hafi tekist það.“
– Veistu hverjir lesendur þínir eru?
„Það sem ég veit er að lesendahópurinn er ótrúlega blandaður en mestan part ungt fólk. Í flugvélinni á leið hingað var hópur norskra menntaskólanema sem hafði valið að læra nútímaíslensku í stað fornnorsku eins og öllum er gert að læra í Noregi. Þar var ung stúlka, 18-19 ára, frá auðmannshverfinu Bærum í vesturhluta Osló. Hún sagðist styðja Hægriflokkinn en valdi bækur mínar sem ritgerðarefni í skólanum. Þetta er draumalesandinn minn.
Ég hef engan áhuga á að skrifa bara fyrir þá sem eru sammála mér. Ég hef oft ögrað þeim mest sem næst mér standa. Rithöfundar eiga að ögra og gera það sem enginn býst við af þeim. Helge Krog sagði einhverju sinni að ef hann fyndi eitthvað sem hann gæti tapað á, fjárhagslega eða í áliti samborgara sinna, þá vissi hann að það væri það rétta. Hins vegar hef ég aldrei sýnt fólki kulda og fyrirlitningu. Ég vil vera hlýr og ber ást til þeirra sem ég ögra.“
– Ertu búinn að gefa Thygesen upp á bátinn?
„Nei. Það er alltaf verið að biðja mig um fleiri bækur með Thygesen en hann kemur bara þegar ég vil. Hann er vinsæll og bækurnar um hann hafa verið þýddar á ýmis tungumál. Nú er verið að ræða um að kvikmynda hann á ensku. Það kostar mig fé að skrifa ekki fleiri bækur um hann en hann er ekki til sölu. Hann kemur þegar ég vil að hann komi.“
Maóismi og módernismi
Eins og áður sagði tilheyrir Michelet fjölmennri kynslóð sem hefur leitt af sér mikla nýsköpun og grósku í norskum bókmenntum. Reyndar skiptist þessi kynslóð í ákveðna hópa og Michelet er í þeim sem nefndir hafa verið AKP-höfundarnir eftir flokki maóista.
„Margir okkar eru ennþá AKP-höfundar en það sem heldur okkur við efnið er ekki að við séum ein og samstæð heild, miklu frekar það hversu ólíkir við erum. Við Dag Solstad höfum t.d. ritað saman tvær bækur um heimsmeistarakeppnina í knattspyrnu og það sem fólki finnst skemmtilegt við þær eru hve ólíkt viðhorf okkar er til keppninnar og íþróttarinnar.
Við erum líka 68-kynslóðin og það sem mótaði okkur mest var baráttan gegn aðild Noregs að EBE. Hún skipti sköpum fyrir þróun okkar og er höfuðástæðan fyrir því hversu lífseigur maóisminn hefur reynst í Noregi. Í miðri baráttunni gegn EBE kom kínverski sendiherrann á fund AKP og ráðlagði okkur að láta af andstöðu okkar gegn EBE. Það gátum við vitaskuld ekki og neyddumst því til að vera norskir. Það varð okkur til lífs.“
Þótt jafnaldrar Michelet í rithöfundastétt eigi margt sameiginlegt eru þeir ósammála um margt og í fyrra gaf Michelet út 100 blaðsíðna opið bréf til Kjartans Fløgstad þar sem hann deildi hart á ýmsar skoðanir hans. En er til eitthvert sameiginlegt einkenni á þessum hópi?
„Það sem sameinar þessa kynslóð er að við erum börn módernismans. Faðir minn var mikill baráttumaður fyrir módernismanum í málverkinu og ritaði bók um hann. Þess vegna er módernisminn mín kjölfesta. Það hefur tekið mig tíma að átta mig á þessu en þegar ég sat uppi með bækur foreldra minna og leit til baka á eigin verk sá ég hvaðan ég hafði viðhorfin og verklagið. Hins vegar eru menn ekki allir komnir úr sömu átt. Til dæmis er er Kjartan Fløgstad úr annarri átt en ég. Hans módernismi er ættaður frá Argentínu, Borges og félögum, meðan minn er sænskur og amerískur, frá Sjöwall og Wahlöö, Chandler og Hammett.
Þótt ég hafi gengist við nafnbótinni AKP-höfundur vil ég ekki viðurkenna að ég tilheyri ákveðnum skóla. Ég vil hafa tengsl við sem flesta og Fløgstad er vinur minn þótt ég hafi deilt við hann. En það getur verið erfitt að halda dyrunum opnum. Maður á alltaf á hættu að fá kjaftshögg,“ segir Michelet en virðist þó hvergi banginn. Hann nýtur þess bersýnilega að slást. Eru þeir svona lífseigir frönsku málaliðarnir? –ÞH