Slitur úr sögu BÍ frá 1934 fram á sjöunda áratuginn
Árið 1987 átti stéttarfélagið mitt, Blaðamannafélag Íslands, 90 ára afmæli. Ákveðið var að gefa út viðhafnarútgáfu af málgagni félagsins, Blaðamanninum, og mér falið að ritstýra því og skrifa drjúgan hluta þess. Hér er grein sem skýrir sig sjálf.
Fyrir nokkrum árum kom í leitirnar skjalabunki úr dánarbúi Jóns heitins Bjarnasonar, fyrrum fréttastjóra Þjóðviljans og framámanns í Blaðamannafélagi Íslands um árabil. Þar voru m.a. komnar fundargerðarbækur félagsins frá árunum 1934 fram yfir 1960, auk fjölda annarra merkilegra skjala. Þessi skjöl varpa skýru ljósi á sögu félagsins fyrstu áratugina eftir að tilraunir hófust til að reisa það úr öskustónni. Þess vegna þótti tilvalið að siga undirrituðum á öskjurnar sem nú eru varðveittar í handritadeild Landsbókasafnsins. Hér á eftir fer árangurinn af því grúski.
Áður en lengra er haldið skal þó tekið fram að hér er ekkium að ræða Hina Opinberu Sögu Blaðamannafélags Íslands í 90 ár. Til þess vannst hvorki tími né heldur treystir undirritaður sér til að fara í fötin sagnfræðinga. Það sem gefur að líta á síðum þessa afmælisrits verða því aðeins örlítil slitur úr sögunni, frásögn af endurreisn félagsins og nokkrir molar sem hrutu úr öskjunum og þóttu þesslegir að lesendur gætu haft skemmtan af. Það bíður hins vegar aldarafmælis félagsins að skrifa söguna í heild sinni.
Eins og menn vita var Blaðamannafélag Íslands stofnað árið 1897 að undirlagi Jóns Ólafssonarritstjóra. Því miður virðast heimildir um starfsemi félagsins fyrstu árin vera að miklu leyti týndar. Þannig lýsti Jón Bjarnason tvívegis eftir fundargerðarbók frá fyrstu árum félagsins í ársskýrslum á sjötta áratugnum. Kvaðst hann hafa heimildir fyrir því að bókin hefði verið til á stríðsárunum en ekki fer af því sögum að til hennar hafi spurst eftir það.
Þó er ljóst að einhvern tímann verður rof í sögu félagsins. Það er svo árið 1934, nánar tiltekið þann 21. október kl. 3 1/2 e.h., að sjö manns koma saman á Hótel Borg í því skyni að endurreisa félagið. Þessir menn voru Árni Óla, Morgunblaðinu, Svavar Hjaltested, Fálkanum, Axel Thorsteinsson , Vísi, Þórarinn Þórarinsson, Nýja dagblaðinu, Vilhjálmur S. Vilhjálmsson, Alþýðublaðinu, Jón Kjartanssonog Þórunn Hafstein, bæði af Morgunblaðinu. Viku síðar, þann 28. október, er stofnfundurinn haldinn, samþykkt lög og kosin stjórn. Þá hafa einhverjir bæst við því í fundargerð er m.a. getið nafna Valtýs Stefánssonar, ritstjóra Morgunblaðsins, og Skúla Skúlasonar, ritstjóra Fálkans sem síðar var gerður að heiðursfélaga BÍ. Á þriðja fundinum sem haldinn vr 4. nóvember voru einnig mættir Finnbogi Rútur Valdimarsson, ritstjóri Alþýðublaðsins, og Gísli Guðmundsson, ritstjóri Tímans.
Hverjir eru blaðamenn?
Í fyrstu lögum félagsins sem samþykkt voru á stofnfundinum segir svo um tilgang þess í 2. grein:
„Tilgangur félagsins er, að vinna að sameiginlegum áhugamálum blaðamanna og bæta aðstöðu þeirra til að vinna störf sín. Félagsmenn geta þeir einir orðið, sem eru ritstjórar eða fastir starfsmenn við ritstjórn blaða og hafa blaðamennsku að aðalstarfi.“
Reyndar kemur það fram að þegar í upphafi voru félagsmenn ekki alveg vissir um það hverjir eiga skyldu rétt til að teljast félagar í BÍ. Það vandamál hefur fylgt félaginu eins og skugginn og er kannski aldrei erfiðara úrlausnar en einmitt nú á tímum mikilla breytinga og útþenslu í fjölmiðlun landsmanna.
Þeir Valtýr og Skúli stinga upp á því að fela stjórninni „að undirbúa reglur um það hvernig skuli ákvarða hvort maður hafi blaðamennsku að aðalstarfi eða ekki …“ Þessi tillaga var samþyykkt en á næsta fundi er svofelld klausa bókuð í fundargerð: „Stjórnin vísar frá sér að semja reglugerð um það, hverjir hafi rétt til að gerast meðlimir félagsins …“ Þar við sat og í 3/4 hluti fundarmanna á félagsfundi þurfi „til þess að nýr félagsmaður sé löglega samþykktur“.
Fríðindi innanlands og utan
Frá þessum tíma í sögu félagsins eru aðeins til þrjár fundargerðir. Þar er getið tveggja mála sem brunnu á stéttinni. Á stofnfundinum töluvert „rætt um, að félagið beiti sér fyrir því, að blaðamenn fengju gott herbergi í alþingishúsinuog voru stjórninni faldar framkvæmdir í því máli. Ennfremur var rætt um hagsmuni blaðamanna og fríðindi fyrir þá innanlands og utan eins og gerist í öðrum löndum“. Af fyrrnefnda málinu er það að segja að einhvern árangur virðist erindi stjórnar hafa borið því í ársbyrjun 1938 eru blaðamenn að því er virðist komnir með aðstöðu í húsinu við Austurvöll en nú hafa kröfurnar aukist. Þá er skipuð nefnd til að biðja alþingi um „að gerð yrði hentug stúka fyrir blaðamenn, svo þeir geti hlustað í báðum deildum samtímis, sami maðurinn.“
Fríðindamálið dregur langan slóða og verður vikið að því á öðrum stað. Sömu sögu er að segja af tillögu sem Árni Óla flutti um að kosin vereði fræðslunefnd til „að annast um flutning nokkurra útvarpserinda og rynni greiðsla fyrir þau í sjóð félagsins.“ Þarna má segja að sé fyrsti vísirinn að útvarpskvöldvökum félagsins sem voru árviss viðburður um langt skeið og þóttu vera félaginu til mikils sóma, auk þess sem einhverjir aurar runnu í sjóði.
Önnur enfurreisn
Síðasta fundargerðin í þessari lotu endurreisnarinnar er færð 4. nóvember en síðan er ekki orð fyrr en ótiltekinn sunnudag í nóvember þremur árum síðar. Þá hittast nokkrir blaðamenn á Hótel Borg og ákveða að stofna nýtt félag eða endurreisa BÍ. Þar er kosin undirbúningsnefnd en í henni eiga sæti Vilhjálmur S. Vilhjálmsson, Þórarinn Þórarinsson og Petur Ólafssoná Morgunblaðinu sem varð formaður félagsins í annarri lotu endureisnar.
Annan ótiltekinn sunnudag í sama nóvembermánuði er slegið á fundi og samþykkt að stofna nýtt félag með sama nafni. Nú eru stofnendur 20 talsins. Til viðbótar við þá sem þegar hafa verið nefndir eru stofnendur þessir: Páll Steingrímsson, Einar Olgeirsson, Haraldur Sigurðsson, Jón Helgason, Ívar Guðmundsson, Karl Ísfeld, Stefán Pétursson, Hersteinn Pálsson ogSigurður Guðmundsson.
Ekki eru bókfærðir nema tveir félagsfundir auk stofnfundarins, annar í janúar og hinn í mars 1938. Þar er samþykkt að „leita hlunninda hjá bifreiðastöðvum, skipafélögum, í leikhúsum o.fl.“ Einnig er þar í fyrsta sinn rætt um samskipti við erlenda kollega og samtök þeirra. Stofnuð er fjáröflunarnefnd og samþykkt að sækja um styrk frá Alþingi „til móttöku erlendra blaðamanna“ (sjá rammaklausu neðst í þessari færslu).
Allt er þá þrennt er
Enn verður rof í fundargerðarbók því næsta færsla er dagsett 9. júní 1942. Þar greinir Vilhjálmur S. Vilhjálmsson frá störfum stjórnar síðastliðin ár. Segir hann að stjórnin hafi unnið vel fyrstu árin og nefnir sem dæmi „heimboð dönsku blaðamannanna, kvöldvökur félagsins o.fl.“, síðan hafi dofnað yfir starfinu og nú skorist allir stjórnarmenn undan endurkjöri. Á fundinum eru samþykktir inn 9 nýir félagar, þeirra á meðal Benedikt Gröndal, Gísli Ólafsson, Jón Bjarnason og Thorolf Smith.Einnig er kjörin ný stjórn sem er þannig skipuð: formaður Skúli Skúlason (vann Ívar Guðmundsson með 15 atkvæðum gegn 6), aðrir í stjórn: Arnaldur Jónsson, Ívar Guðmundsson, Hersteinn Pálsson og Sigurður Guðmundsson. Síðan er boðað til framhaldsaðalfundar.
Á þeim fundi er fyrst rætt um stofnun Blaðamannasjóðs „til að styrkja blaðamenn til utanfarar og ýmissa nytsamra ritstarfa, sem ekki eru beinlínis viðkomandi hinu daglega blaðamannastarfi“. Þarna er kominn fyrsti vísirinn að Menningarsjóði BÍ sem margur blaðamaðurinn hefur notið góðs af. Í febrúar 1943 er reglugerð um Menningarsjóð BÍ lögð fram og samþykkt. Þá var eftir að tryggja sjóðnum tekjur og er það kapítuli út af fyrir sig sem tæpt verður á annars staðar í blaðinu.
En frá og með 9. júní 1942 er saga Blaðamannafélags Íslands órofin.
„Betra samval af fólki“
Skúli Skúlason var formaður BÍ í tvö ár eða fram til 1944 þegar Valtýr Stefánsson tekur við. Valtýr situr í ár og biðst þá undan endurkjöri með þeim rökstuðningi að honum finnist rétt að „það yrðu óskráð lög í félaginu að skipta um formann árlega“. Sú varð raunin og var þessi hefð í heiðri höfð fram yfir miðjan síðasta áratug, til 1978. Lengst af var ekki kosið um formann og stjórn heldur skiptust blöðin og fréttastofa útvarpsins (fréttamenn fengu aðild árið 1943 „vegna þess hve starf þeirra er náskylt blaðamannastarfi“) á að tilnefna menn til stjórnarstarfa. Formennskan „róteraði“ milli fjölmiðla.
Fyrstu árin eftir að félagið var endurreist var ljóst að þar var á ferð svona heldur fínn klúbbur ritstjóra og annarra málsmetandi manna í samfélaginu. Helstu baráttumál félagsins voru að afla félagsmönnum fríðinda og algengt var á fundum að félagsmenn tóku ákvarðanir í nafni blaðanna sem þeir störfuðu við. Sum þeirra mála sem félagið tók upp fyrstu árin voru fyrst og fremst hagsmunamál útgefenda, t.d. samningur sem gerður er við landsímastjóra vorið 1945 um að blaðasímtöl séu helmingi ódýrari en venjuleg símtöl.
Einn best heppnaði þátturinn í félagsstarfinu voru kvöldvökur sem haldnar voru reglulega að vetrarlagi, oftast í Oddfellowhúsinu sem yngra fólk þekkir betur undir nafninu Tjarnarkaffi eða Tjarnarbúð. Tilgangurinn með þessu kvöldvökuhaldi segir talsvert um álit félagsmanna á sjálfum sér og félagsskap sínum, en hann var að „… koma á fót og halda við skemtunum einu sinni í mánuði að vetri og ná þangað, til skemtana, betra samvali af fólki, en almennt gerist“ eins og segir í skýrslu kvöldvökunefndar árið 1943.
Tregða félagsins við að hafa afskipti af pólitískum deilumálum kom snemma fram enda eðlilegt að félag sem skipað er fólki sem hefur pólitísk skrif að aðalstarfi eigi erfitt með að finna pólitískan samhljóm. Á félagsfundi árið 1943 er komið á framfæri beiðni frá fulltrúaráði verkalýðsfélaganna í Reykjavík þess efnis að BÍ leggi fram skerf til fjársöfnunar sem þá var í gangi til styrktar Rauða krossi Sovétríkjanna. Eftir miklar umræður var gerð svofelld samþykkt: „Þar sem komið er í ljós að mál þetta er deilumál milli blaðanna, þá sér B.Í. sér ekki fært að taka afstöðu til þess.“Þarna er gefinn tónn sem enn er í fullu gildi.
Kjaramál komast á dagskrá
Og kjaramál ber ekki á góma fyrr en í apríl 1945 ef marka má fundargerð. Þá er samþykkt á félagsfundi að kjósa launamálanefnd „til að athuga launakjör blaðamanna og gera tillögur um þau mál“. Þessi nefnd skilaði tillögum á félagsfundi í nóvember og voru þær samþykktar. Í febrúar 1946 hefur borist gagntilboð frá útgefendum og er samþykkt að leita samkomulags við þá. Á félagsfundi 5. maí 1946 er greint frá undirritun fyrsta kjarasamnings blaðamanna og útgefenda.
Smátt og smátt er félagið að breytast úr forréttindaklúbbi ritstjóra – sem margir hverjir voru einnig útgefendur eða eigendur blaða – í áttina að venjulegu stéttarfélagi.
Árið 1952 voru forsetakosningar og eins og gengur í slíkum uppákomum eru margir kallaðir en aðeins einn útvalinn. Einn þeirra sem ekki var útvalinn, Gísli Sveinsson, sendi félaginu bréf þar sem hann kvartar undan blaðaskrifum um forsetakosningarnar og biður félagið ásjár. Þá var gerð svofelld bókun í fundargerð sem telja má athyglisverða fyrir margar sakir:
„Voru fundarmenn á einu máli um að B.Í. gæti ekki haft neitt dómsvald um það hvernig blöð væru skrifuð.“Þetta er algjör kúvending frá fyrstu starfsárum félagsins en bersýnilegt er að tími siðanefndar er ekki runninn upp.
Kannski er það tilviljun að á sama fundi gagnrýnir SigurðurGuðmundsson á Þjóðviljanum þá tilhögun að í félaginu skuli vera menn sem einnig taka þátt í kjarasamningum – fyrir hönd útgefenda. Valtýr Stefánsson skilur sneiðina og eftir þennan fund ber nafn hans hvergi á góma í skjölunum.
Meðhöndlun verkfallsbrjóta
Haustið 1955 bitnar fyrst verulega í kolum kjaramálanna. Í ágústlok er samþykkt að segja upp samningum og kosin samninganefnd. Það sem helst brann á mönnum var að laun voru ekki vísitölubundin. Í lok nóvember hefur ekkert gerst í samningaviðræðunum og þá verða töluverðar umræður um boðun verkfalls og einkum þó hvernig meðhöndla bæri verkfallsbrjóta. Þeir Thorolf Smith og Ingólfur Kristjánssonvildu reka slíka menn umyrðalaust úr félaginu. „Sá sem brýtur af sér gagnvart félaginu er brottrækur, – og hvað er meira brot en verkfallsbrot?“ spyr Ingólfur. Einhverjir andmæltu þessari hörku en frekari umræðum var frestað og samþykkt að efna til allsherjaratkvæðagreiðslu um verkfallsheimild.
Úrslit hennar urðu þau að af 44 félagsmönnum voru 4 erlendis, 6 skiluðu ekki atkvæðaseðli en 34 vildu veita stjórninni verkfallsheimild. Ekki kom þó til að henni yrði beitt því útgefendur reyndust hinir sáttfúsustu – allir nema einn: Björn Ólafssonútgefandi Vísis. Þegar kollegar hans töldu sig hafa beygt hann og búið var að ná samkomulagi dróst undirritun samninga í rúma viku. Á endanum fór blaðamönnum að leiðast þófið og gengu á fund útgefenda. Þá kom í ljós að samningurinn var í höndum Björns sem því miður var í veislu, að því er best var vitað með samninginn í vasanum. Daginn eftir fannst Björn eftir mikla leit en hafði þá týnt samningnum! Aðrir útgefendur urðu heldur niðurlútir og hripuðu í snatri upp nýja útgáfu af samningnum sem síðan var undirrituð á staðnum.
Björn þessi Ólafsson reyndist blaðamönnum oftar erfiður ljár í þúfu og svo virðist sem öðrum útgefendum hafi ekki verið mjög um hann gefið. Í einhverri samningalotunni báru útgefendur sig aumlega – eins og svo oft fyrr og síðar – og kváðu blöðin engin efni hafa á kauphækkunum. En ekki Björn. Hann sagði að það skipti engu máli fyrir afkomu blaðanna hvort kaupið væri hærra eða lægra. Hins vegar væri það stefna ríkisstjórnarinnar að kaupið mætti ekki hækka og því bæri útgefendum að hlíta.
Réttu ári síðar varð félagið aftur að grípa til verkfallsvopnsins og munaði þá engu að að til verkfalls kæmi. Eftir heilmikið ströggl náðust samningar nokkrum klukkustundum áður en boðað verkfall átti að hefjast. Þeir samningar voru að ýmsu leyti merkilegir. Þar var t.d. samið um að útgefendur greiddu laun fyrir yfirvinnu blaðamanna. Í fundargerð kom fram að vinnutíma blaðamanna hafði áður borið á góma í viðræðum en útgefendur aldrei talið þörf á að semja um hann. Nú „væri athugandi að semja, til að byrja með, um yfirvinnu eftir miðnætti“. Á endanum féllust útgefendur á að greiða 500 kr. á mánuði fyrir eftirvinnu sem jafngilti u.þ.b. 10% af launum óbreytts blaðamanna. Einnig var samið um að útghefendur greiddu hálft afnotagjald af síma blaðamanns, 1/2% af launum í Menningarsjóð og sumarfrí voru lengd úr 15 dögum í 18.
Hér lýkur þessari stuttu samantekt um fyrstu árin eftir að Blamannafélag Íslands var endurreist.
–ÞH
Danskir blaðamenn á Íslandi í ágúst 1939
Íslenskir blaðamenn hafa um langan aldur haldið uppi góðum samskiptum við erlenda kollega sína. BÍ hefur reglulega sent fulltrúa sína á norræn og alþjóðleg þing og þegið boð stjórnvalda í ýmsum ríkjum um að senda blaðamenn í kynnisferðir. Þá eiga komur erlendra starfsbræðra til Íslands sér langa hefð.
Fyrsta heimsókn erlendra blaðamanna á vegum BÍ sem vitað er af átti sér stað sumarið 1939. Þá fór stjórn félagsins fram á það við Alþingi, Reykjavíkurborg og fleiri aðila að þeir styrktu hingaðkomu danskra blaðamanna. Voru undirtektir það góðar að formaður BÍ, Pédtur Ólafsson, kom boðinu á framfæri við Blaðamannafélag Kaupmannahafnar (danskir blaðamenn skiptust þá í a.m.k. þrjú félög).
Formaður danska félagsins, Carl Th. Jensen, svarar með löngu bréfi fyrirspurnum Péturs og ráðleggur honum ýmislegt í sambandi við það hverjum skuli boðið og hverjum ekki. Pétur hafði rætt um að bjóða 10 blaðamönnum frá jafnmörgum blöðum og Jensen bendir á 9 fjölmiðla sem rétt sé og æskilegt að senda boð. Voru það 4 blöð í Kaupmannahöfn og 5 fréttastofur sem reknar voru á vegum stjórnmálaflokka.
Svo segir Jensen að danski kommúnistaflokkurinn gefi að vísu út dagblað en það sé að hans mati áhrifalítið. Bætir því þó við að ekkert hinna blaðanna muni mótmæla þótt kommunum yrði boðið. Að frátöldu nýstofnuðu blaði nasista, Fædrelandet, „som imidlertid ikke trykkes i København, men i Provinsen. Rent privat sagt: jeg vilde som Organisationsformand holde mig til den af mig udkastede Plan.“ Samt sem áður virðist BÍ hafa sent boð til dönsku kommanna því að til er svarbréf frá DKP þar sem boðið er þegið með þökkum. Hins vegar komu aðeins 9 blaðamenn, enginn þeirra frá DKP.
En hvað um það, hingað komu blaðamennirnir þann 13. ágúst, sumir með frúrnar með sér, með Dronning Alexandrine frá Höfn. Skipuð var sérstök móttökunefnd, teiknað merki í tilefni heimsóknarinnar og prentuð dagskrá með silfurletri á forsíðu. Blaðamennirnir ferðuðust víða um land, til Akureyrar, Siglufjarðar, Hóla og suður um Kaldadal og Þingvelli. Einnig var farið að Geysi og Gullfossi og sýndar nýjustu virkjanir þjóðarinnar við Sog.
Í þakkarræðum sínum lýstu dönsku gestirnir sérstakri ánægju með heimsóknina en henni lauk með glæsilegri veislu á Hótel Borg þar sem Danirnir gistu fyrir 12 krónur um nóttina.
Heim var svo haldið um Björgvin í Noregi með Lyru. Ætli þeir hafi ekki verið á Norðursjónum þegar síðari heimsstyrjöldin braust út og batt enda á frekari samskipti íslenskra og erlendra kollega um nokkurt skeið.
–ÞH